Arabuluculuğun Hukuk Sistemimize Girişi

Arabuluculuk, taraflar arasındaki uyuşmazlığın bağımsız ve tarafsız bir üçüncü kişinin katılımıyla, dava açmaya gerek kalmadan çözüme kavuşturulmasını sağlayan bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Türk hukuk sisteminde arabuluculuk, kısa bir geçmişe sahip olmakla birlikte, on üç yıllık süreçte ihtiyari bir kurum olmaktan çıkıp, birçok uyuşmazlık türünde dava açabilmenin ön koşulu hâline gelmiştir. Bu yazıda, arabuluculuğun Türkiye’deki gelişim sürecini, ilgili kanunların kabul ve yürürlük tarihleriyle birlikte kronolojik olarak ele alacağız.

6325 Sayılı Kanun ve İhtiyari Arabuluculuk Dönemi (2012-2013)

Arabuluculuk, Türk hukuk sistemine 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu ile girmiştir. Kanun, 7 Haziran 2012 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilmiş, 22 Haziran 2012 tarihli ve 28331 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Kanunun 28 ila 32’nci maddeleri ile geçici maddeleri yayım tarihinde yürürlüğe girmiş olsa da, kanunun esasını oluşturan diğer hükümleri, yayım tarihinden bir yıl sonra, 22 Haziran 2013 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Bu ilk dönemde arabuluculuk tamamen ihtiyari, yani isteğe bağlı bir kurumdu; taraflar dilerlerse dava açmadan önce ya da dava sırasında arabulucuya başvurabiliyor, dilerlerse doğrudan mahkeme yolunu tercih edebiliyordu. Kanunla birlikte Adalet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü bünyesinde Arabuluculuk Daire Başkanlığı kurulmuş, arabulucular sicili oluşturulmuş ve arabuluculuk eğitimi ile sınav süreçleri işletilmeye başlanmıştır. Bu kurumsal altyapı, ilerleyen yıllarda arabuluculuğun zorunlu hâle getirileceği alanların da temelini oluşturmuştur.

Zorunlu Arabuluculuğa Geçiş: İş Uyuşmazlıkları (2018)

Arabuluculuğun bugünkü konumuna gelmesindeki en önemli dönüm noktası, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu olmuştur. Kanun, 25 Ekim 2017 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış; ancak dava şartı arabuluculuğu düzenleyen 3’üncü maddesi, kanunda ayrıca öngörülen bir erteleme ile 1 Ocak 2018 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ya da işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılacak davalarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması bir dava şartı hâline gelmiştir. Arabulucuya başvurmadan doğrudan açılan davalar, dava şartı yokluğundan usulden reddedilmektedir.

Bu düzenleme, arabuluculuğun ihtiyari bir seçenek olmaktan çıkıp sistemin ayrılmaz bir parçası hâline gelmesinin ilk adımı olmuştur. Zira iş uyuşmazlıklarının sayısal yoğunluğu düşünüldüğünde, kısa süre içinde arabuluculuk büroları ve arabulucu sayısında ciddi bir artış yaşanmış, uygulama tüm ülkede yerleşmiştir.

Ticari Hayata Yayılma: 7155 Sayılı Kanun (2019)

İş uyuşmazlıklarında elde edilen olumlu sonuçlar, kanun koyucuyu dava şartı arabuluculuğu ticari uyuşmazlıklara da taşımaya yöneltmiştir. 7155 sayılı Abonelik Sözleşmesinden Kaynaklanan Para Alacaklarına İlişkin Takibin Başlatılması Usulü Hakkında Kanun, 6 Aralık 2018 tarihinde kabul edilmiş, 19 Aralık 2018 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Bu kanunla 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’na eklenen 5/A maddesi uyarınca, konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ve Türk Ticaret Kanunu’nun 4’üncü maddesinde sayılan ticari davalarla diğer kanunlardaki ticari uyuşmazlıklarda, 1 Ocak 2019 tarihinden itibaren dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartı olmuştur. Arabulucunun görevi kabul ettiği tarihten itibaren altı hafta içinde süreci sonuçlandırması, zorunlu hâllerde bu sürenin arabulucu tarafından iki hafta daha uzatılabilmesi öngörülmüştür.

Tüketici Uyuşmazlıklarının Kapsama Alınması (2020)

Dava şartı arabuluculuğun kapsamı, 2020 yılında tüketici hukukuna da genişletilmiştir. 7251 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 28 Temmuz 2020 tarihinde yürürlüğe girmesiyle, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun’a eklenen 73/A maddesi uyarınca, belirli bir parasal sınırın üzerindeki tüketici uyuşmazlıklarında da dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunlu hâle gelmiştir. Bu parasal sınır, her yıl yeniden değerleme oranında güncellenmekte olup, sınırın altında kalan uyuşmazlıklar hâlâ Tüketici Hakem Heyetleri’nin görev alanında kalmaya devam etmektedir.

Kapsamın Genişlemesi: Kira, Ortaklığın Giderilmesi, Komşuluk ve Tarımsal Uyuşmazlıklar (2023)

Dava şartı arabuluculuğun kapsamı en son ve en geniş şekilde 2023 yılında genişletilmiştir. 7445 sayılı Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, 5 Nisan 2023 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmış; bu kanunun 37’nci maddesiyle Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na eklenen hükümler uyarınca, 1 Eylül 2023 tarihinden itibaren kira ilişkisinden kaynaklanan uyuşmazlıklar, kat mülkiyeti uyuşmazlıkları, paylı ya da elbirliği mülkiyetine konu taşınmazlarda ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklar ve komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklar da dava şartı arabuluculuk kapsamına alınmıştır. Aynı tarihte Resmî Gazete’de yayımlanan ayrı bir yönetmelikle, tarımsal üretim sözleşmesinden doğan hukuki uyuşmazlıklar da bu kapsama dahil edilmiştir. Böylece dava şartı arabuluculuğun kapsamı, günlük hayatta en sık karşılaşılan uyuşmazlık türlerinin büyük bölümünü içine alacak şekilde genişlemiştir.

Günümüzdeki Görünüm

2012 yılında ihtiyari bir kurum olarak hukuk sistemimize giren arabuluculuk, on üç yıllık süreçte iş, ticaret, tüketici, kira, ortaklığın giderilmesi, komşuluk ve tarımsal üretim sözleşmeleri gibi birçok alanda dava açabilmenin ön koşulu hâline gelmiştir. Bu gelişim, mahkemelerin iş yükünün azaltılması kadar, tarafların uyuşmazlıklarını daha kısa sürede, daha düşük maliyetle ve kendi iradeleriyle şekillendirdikleri bir sonuçla çözmelerine de hizmet etmektedir. Merkezimiz, bu süreç boyunca gerek dava şartı arabuluculuk gerekse ihtiyari arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklarda tarafların yanında yer almış, arabuluculuk kurumunun Türkiye’deki gelişimine bizzat tanıklık etmiştir. Uyuşmazlığınızın hangi tür arabuluculuk kapsamına girdiğini ve süreç hakkında merak ettiğiniz diğer hususları öğrenmek için merkezimizle iletişime geçebilirsiniz.